2011 yılında Endonezya’da hukuki tartışmalara sebep olan ve kafa karıştıran ilginç bir olay yaşandı. İngiliz doğa fotoğrafçısı David Slater, makak maymunlarını görüntülemek için kamerasını kurdu. Sonrasında olanlar oldu. Sevimli ve meraklı bir makak maymunu geldi kameranın deklanşörüne bastı. “Monkey Selfie” olarak bilinen o meşhur kare ortaya çıktı.

(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Macaca_nigra_self-portrait_(rotated_and_cropped).jpg)

Peki basit gibi görünen bu olay neden yıllarca süren hukuki tartışmalara dönüştü? Çünkü mesele sadece bir fotoğraf değil, “telif hakkı sahipliği” kavramlarının sınırlarıydı.

Slater, kamerayı kendisinin kurduğunu, açıyı ve ortamı belirlediğini söyleyerek fotoğrafın telif hakkının kendisine ait olduğunu iddia etti ve savundu. Ona göre maymun sadece düğmeye basmıştı. Ancak Wikimedia Commons farklı düşündü: Fotoğrafı çeken bir insan değildi. Maymundu. Hayvanlar ise şu anki hukuk sisteminde telif hakkı sahibi olamıyorlardı. Doayısıyla ortada bir hayvan tarafından çekilen fotoğraf olduğundan telif hakkı sahibi yoktu. Telif sahibi olmadığı için ortada telif hakkına konu olabilecek bir eser sahibi yoktu. Bu nedenle fotoğrafı “kamu malı” olarak yayımlamaya devam etti.

Tartışma burada da bitmedi. ABD Telif Hakkı Ofisi açık bir duruş sergileyerek, bir eserin telif korumasına girebilmesi için insan tarafından yapılmış olması gerektiğini belirtti. Hatta örnek olarak “bir maymun tarafından çekilmiş selfie” ifadesini özellikle vurguladı. Hukuk dünyası ikiye bölündü: Bir kesim ortaya çıkan eserin sahipliğinin insana ait olduğunu savunurken, diğerleri sonucu doğuran eylemin belirleyici olduğunu, fotoğrafı insan değil maymun çekmiştir diyerek savunma yaptı.

Tam bu noktada devreye hayvan hakları savunucusu dernek PETA girdi. Örgüt, maymunun —hatta adıyla “Naruto’nun”— telif hakkı sahibi olması gerektiğini iddia ederek dava açtı. Amaçları, elde edilecek gelirleri yine hayvanların yaşam koşullarını iyileştirmek için kullanmaktı. Dava, hukuki olmaktan çok felsefi bir tartışmayı da beraberinde getirdi: İnsan dışı varlıkların “hak” sahibi olması mümkün mü?

Mahkeme bu soruya net bir cevap verdi. Hâkim William Orrick, mevcut hukuk sisteminde hayvanların telif hakkı sahibi olamayacağına hükmetti. Yani fotoğraf ne maymunundu ne de tartışmasız biçimde fotoğrafçının.

Geriye ise düşündürücü bir tablo kaldı. Bir fotoğraf karesi, insanlığın kendine sormaktan kaçındığı soruları yüzümüze tuttu: İnsan dışı varlıklar telif, tasarım, buluş üretebilir mi? Bir fikrin sahibi kimdir? Ve en önemlisi, hukuk gerçekliği mi takip eder, yoksa onu şekillendirir mi? İnsan dışı varlıkların ürettikleri cezaya sebep olursa ceza kime kesilecek.

Belki de bu hikâyenin en ironik yanı şu: İnsanlar, bir maymunun çektiği fotoğraf üzerinden kendi sınırlarını tartışırken, o maymunun böyle bir tartışmadan haberi bile yoktu.