İnsan bazen bir kelimenin ucunda takılıp kalır. Aklından geçen vardır ama ağzına düşmez; zihninde dolaşan düşünce, dilin dar kapısından geçemez. O anlarda fark ederiz ki düşünmek ile söylemek aynı şey değildir. Düşünce mi dili doğurur yoksa dil mi düşünceyi biçimlendirir? Zihin geniştir, akışkandır, sınır tanımaz; dil ise seçici, kuralcı ve çoğu zaman cimridir. Her düşünceyi içeri almaz, her duyguyu dışarı salmaz.

Buradan bakınca “Önce düşünce vardır, dil onun sadece taşıyıcısıdır” demek kolaydır. Ama iş bu kadar basit değildir. Çünkü insan, kelimesi olmayan bir şeyi ne kadar düşünebilir? Adını koyamadığımız bir duygunun, sınırlarını çizebilir miyiz? Dil yalnızca düşüncenin sesi değil, aynı zamanda onun mimarisidir. Hangi kelimelere sahipsek, dünyayı biraz da o kelimelerin izin verdiği biçimde görürüz.

Dil, insanın dünyayla kurduğu en eski köprüdür. Nesneleri adlandırır, duyguları çerçeveler, zamanı cümlelerin içine yerleştirir. Bir dilde “özlem” varsa, o duygu daha sık hatırlanır; “ayıp” kelimesi güçlü ise, davranışlar ona göre hizalanır. Dili zengin olan toplumların düşünce haritaları da ayrıntılıdır derler. Çünkü kelime arttıkça fark etme becerisi artar. Karın yağışını tek kelimeyle anlatanla, onu on farklı sözcükle betimleyen aynı şeyi görür mü? Belki aynı manzaraya bakarlar ama aynı derinlikte hissetmezler.

Öte yandan düşünce, dili sürekli zorlayan bir akıştır. İnsan düşündükçe yeni kelimelere ihtiyaç duyar; yetmeyen yerde dili esnetir, mecazlar kurar, imgeler icat eder. Şairlerin yaptığı tam da budur: Düşüncenin taşkınlığını dilin yatağına sığdırmak. Bilim insanı da, filozof da, çocuk da… Hepsi düşündükçe dili dönüştürür. Bugün kullandığımız pek çok kelime, bir zamanlar bir düşüncenin dışarıya aktarılması gerekliliğinden doğmuştur.

Belki de asıl mesele, bu ikisinin hangisinin önce geldiği değil, birbirini nasıl beslediğidir. Dil, düşünceye sınırlar çizer ama aynı zamanda ona merdiven olur. Düşünce, dili aşındırır ama onsuz da yürüyemez. Dil olmadan düşünce sisli bir sezgiye dönüşür; düşünce olmadan dil, içi boş bir kabuk gibi yankılanır.

Günlük hayatta bunu sıkça görürüz. Duygularını ifade edemeyen insan, çoğu zaman onları da anlayamaz. “İyi değilim” cümlesiyle yetinen biri, aslında hangi kırılmanın içinde olduğunu bilemeyebilir. Oysa kelimeler çoğaldıkça farkındalık derinleşir. Yorgunum, kırgınım, hayal kırıklığı içindeyim, umutsuz değilim ama cesaretsizim… Dil, düşüncenin aynası değil sadece; onun pusulasıdır.

Eğitimde, sanatta, kamusal tartışmalarda dilin sığlaşması, düşüncenin de sığlaşmasına yol açar. Kısalan cümleler, hızlanan yargılar, etiketlere indirgenen insanlar… Düşünmeye zaman tanımayan bir dil, insanı da aceleci kılar. Belki de bu yüzden bugün en çok yavaşlayan cümlelere, düşünceye alan açan kelimelere ihtiyacımız var.

Sonuçta dil mi düşünceyi belirler, düşünce mi dili? Bu soruya tek taraflı bir cevap vermek, birini susturup diğerini konuşturmaktır. Oysa insan olmak, ikisini de aynı masaya oturtabilmektir. Çünkü düşünce kelime arar, kelime düşünceyi çağırır. Ve insan, bu bitmeyen çağrının tam ortasında kendini kurar.

Sevgiyle kalın!